सारांश
विधेयक विवरण
नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरण विधेयक, २०८३ को मुख्य उद्देश्य नेपालको नागरिक उड्डयन सेवालाई अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड अनुरूप विकास तथा विस्तार गर्न र गैरकानूनी हस्तक्षेप रोकी प्रभावकारी नियमनको माध्यमबाट नागरिक उड्डयन सेवालाई सुरक्षित, नियमित, स्तरीय, भरपर्दो र सर्वसुलभ बनाउन नागरिक उड्डयन प्राधिकरण सम्बन्धी कानूनलाई संशोधन र एकीकरण गर्नु रहेको छ (प्रस्तावना, पेज १९)। यो ऐन प्रमाणीकरण भएको मितिले एकान्नब्बेऔं दिनदेखि प्रारम्भ हुनेछ (दफा १, उपदफा २, पेज १९)।
यस विधेयक अन्तर्गत समेटिएका सेवा प्रदायक संस्थाहरूमा वायुसेवा सञ्चालक, एयर नेभिगेशन सेवा प्रदायक, विमानस्थल, हेलिप्याड तथा हेलिपोर्ट सञ्चालक, वायुयान तथा वायुयानका पार्टपुर्जा निर्माण वा मर्मत सम्भार गर्ने संस्था, उड्डयन प्रशिक्षण संस्था, भूमिस्थ प्रबन्ध सेवा प्रदायक, वायुसेवा एजेन्ट, उडान अनुमति एजेन्ट र मनोरञ्जनात्मक उड्डयन सञ्चालकहरू रहेका छन् (दफा २, खण्ड व, पेज २१)। नेपालमा व्यावसायिक रूपमा वायुसेवा सञ्चालन गर्न चाहनेले प्राधिकरणबाट वायुसेवा सञ्चालक प्रमाणपत्र लिनुपर्नेछ, नेपालमा व्यावसायिक उडान गर्न चाहने विदेशी वायुसेवाले विदेशी वायुसेवा सञ्चालक प्रमाणपत्र लिनुपर्नेछ र यी प्रमाणपत्रहरू नवीकरण गराउनुपर्नेछ (दफा १२, उपदफा १, २ र ३, पेज २८)। वायुयान निर्माण, मर्मत सम्भार, वायुयान वा पार्टपुर्जा बिक्री, भूमिस्थ प्रबन्ध सेवा, स्वीकृत उड्डयन प्रशिक्षण, वायुसेवा एजेन्ट, उडान अनुमति एजेन्ट वा मनोरञ्जनात्मक उड्डयन क्रियाकलाप सञ्चालन गर्न चाहनेले प्राधिकरणबाट उड्डयन व्यवसाय सञ्चालन प्रमाणपत्र लिनुपर्नेछ (दफा १३, उपदफा १, पेज २८-२९)। नेपालमा विमानस्थल सञ्चालन गर्न चाहनेले प्राधिकरणले तोकेको मापदण्ड र सर्त बमोजिम दर्ता र सञ्चालन प्रमाणपत्र लिई नवीकरण गराउनुपर्नेछ, तर तोकिएको आन्तरिक विमानस्थलको हकमा दर्ता प्रमाणपत्र मात्र लिई सेवा सञ्चालन गर्न सकिनेछ (दफा ३०, उपदफा १ र ३, पेज ३३)। नेपालमा एयर नेभिगेशन सेवा प्रदान गर्न चाहनेले प्राधिकरणबाट एयर नेभिगेशन सेवा प्रदायक प्रमाणपत्र लिई तोकिए बमोजिम नवीकरण गराउनुपर्नेछ (दफा ३२, उपदफा १ र २, पेज ३४)। नेपालको हवाई क्षेत्रमा मानवरहित वायुयान सञ्चालन गर्न चाहनेले प्राधिकरणबाट अनुमतिपत्र लिनुपर्नेछ (दफा १९, उपदफा २, पेज ३१)। नेपालमा उडान गर्ने वायुयानले दर्ता प्रमाणपत्र, उडान योग्यताको प्रमाणपत्र, चालक दलका सदस्यहरूको व्यक्तिगत इजाजतपत्र वा प्रमाणपत्र, लग बुक, रेडियो स्टेसन इजाजतपत्र, यात्रुको विवरण, कार्गोको विवरण, खतराजन्य वस्तुको विवरण, म्यानुअल र तोकिएका अन्य कागजात साथमा राख्नुपर्नेछ (दफा १६, पेज २९-३०)। सेवा प्रदायक संस्थाले नेपालको हवाई क्षेत्रमा वायुयान उडाउनुअघि प्रचलित कानून वा प्राधिकरणले तोके बमोजिम अनिवार्य रूपमा बिमा गर्नुपर्नेछ र उडान सुरक्षा तथा हवाई सुरक्षा सम्बन्धी दुर्घटना, जोखिम वा उल्लङ्घनको जानकारी प्राधिकरणलाई तत्काल गराउनुपर्नेछ (दफा ५०, खण्ड क र ख, पेज ४५)। साविकको नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरणमा कार्यरत स्थायी कर्मचारीहरू नयाँ प्राधिकरणमा रहन चाहेमा नेपाल सरकारले नेपाल राजपत्रमा सूचना प्रकाशन गरी तोकेको मितिले साठी दिनभित्र प्राधिकरणमार्फत मन्त्रालयमा निवेदन दिनुपर्नेछ (दफा ४३, उपदफा १, पेज ४०)।
प्राधिकरणले वायुसेवा सञ्चालन, उडान योग्यता, मनोरञ्जनात्मक उड्डयन, एयर नेभिगेशन, विमानस्थल, हेलिप्याड तथा हेलिपोर्ट सञ्चालन, उड्डयन प्रशिक्षण संस्था, वायुयान तथा पार्टपुर्जा निर्माण वा मर्मत सम्भार वा ओभरहल, पैठारी, निकासी, बिक्री, विदेशी वायुसेवाको व्यावसायिक उडान, भूमिस्थ प्रबन्ध र एजेन्ट व्यवसायको लागि प्रमाणपत्र वा इजाजतपत्र जारी गर्ने, नवीकरण गर्ने, आंशिक रोक लगाउने, निलम्बन गर्ने वा खारेज गर्ने कार्य गर्दछ (दफा ५, खण्ड क, उपखण्ड १, पेज २२)। प्राधिकरणले वायुयान, इन्जिन वा प्रोपेलरलाई टाइप प्रमाणपत्र जारी गर्ने वा टाइप प्रमाणपत्रलाई मान्यता प्रदान गर्दछ (दफा ५, खण्ड क, उपखण्ड २, पेज २३; दफा २५, उपदफा १ र २, पेज ३२)। महानिर्देशकले उडान सञ्चालन, मर्मत सम्भार, फ्लाइट डिस्प्याचिङ र एयर ट्राफिक कन्ट्रोल जस्ता कार्यका लागि आवश्यक जनशक्तिलाई बढीमा पाँच वर्षको अवधि तोकी व्यक्तिगत इजाजतपत्र जारी गर्नेछ र अन्तर्राष्ट्रिय नागरिक उड्डयन सङ्गठनका सदस्य राष्ट्रले जारी गरेका इजाजतपत्रलाई मान्यता दिन सक्नेछ (दफा ३४, उपदफा १, २ र ३, पेज ३४-३५)। नेपालको हवाई क्षेत्रमा उडान गर्न वायुयानले प्राधिकरणबाट निर्धारित ढाँचामा उडान योग्यताको प्रमाणपत्र प्राप्त गर्नुपर्नेछ र सो प्रमाणपत्र नभएको वा म्याद समाप्त भएको वायुयानले उडान गर्न पाउनेछैन (दफा २६, उपदफा १, २ र ३, पेज ३२)। वायुयान सञ्चालकले उडान अघि अधिकार प्राप्त प्राविधिकबाट वायुयानका सबै यन्त्र तथा उपकरणको परीक्षण गराई उडानयोग्य भएको प्रमाणित गराउनुपर्नेछ (दफा २८, पेज ३३)। वायुयानको मर्मत सम्भार अनुमति प्राप्त संस्थाबाट उडान योग्यताको प्रमाणपत्रमा उल्लेख भए बमोजिम गराउनुपर्नेछ (दफा २९, पेज ३३)। दर्ता नभएको वायुयान नेपालमा उडाउन पाइने छैन, दोहोरो दर्ता निषेध गरिएको छ, तर अन्य मुलुकमा दर्ता खारेज भएको वायुयानलाई यस ऐनको अधीनमा रही नेपालमा दर्ता गर्न सकिनेछ (दफा २०, पेज ३१; दफा २१, उपदफा ३, पेज ३१)। प्राधिकरणले एयर नेभिगेशन सेवा, मौसम सेवा, अग्नि निवारण, यात्रु सेवा, उपकरण जडान, सङ्केत, ध्वनि तथा हानिकारक ग्यास उत्सर्जन, खतराजन्य वस्तु ओसारपसार र सुरक्षा सुपरीवेक्षणको मापदण्ड तोकी नियमन गर्दछ (दफा ५, खण्ड ग, पेज २३-२४)। महानिर्देशकले उडान सुरक्षा तथा हवाई सुरक्षा मापदण्डको परिपालना निरीक्षण र नियमन गर्न आवश्यक योग्यता र अनुभवका आधारमा निरीक्षकहरू तोक्नेछ (दफा ४४, उपदफा १ र २, पेज ४०-४१)। निरीक्षकले महानिर्देशकको पूर्व स्वीकृति लिई गोप्य परीक्षण गर्न सक्नेछ र निरीक्षकहरूले गरेको निरीक्षण कार्यको गुणस्तर परीक्षण गर्न महानिर्देशक मातहत छुट्टै गुणस्तर प्रत्याभूति एकाइ गठन गर्न सकिनेछ (दफा ४४, उपदफा ७ र ११, पेज ४१-४२)।
यो विधेयकले अविच्छिन्न उत्तराधिकारवाला स्वाशासित र संगठित संस्थाको रूपमा नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरणको स्थापना गर्दछ, जसको केन्द्रीय कार्यालय काठमाडौं उपत्यकामा रहनेछ (दफा ३, उपदफा १, २ र ३, पेज २१-२२; दफा ४, उपदफा १, पेज २२)। प्राधिकरणले नागरिक उड्डयनका सेवा प्रदायक संस्थाहरूको नियामक निकायको रूपमा काम गर्ने, इजाजतपत्र तथा दर्ता व्यवस्थापन गर्ने, मापदण्ड निर्धारण र नियमन गर्ने, उडान सुरक्षा तथा हवाई सुरक्षा सुपरीवेक्षण गर्ने, अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड कार्यान्वयन गर्ने र नीतिगत विषय तथा हवाई भाडादरमा मन्त्रालयलाई सुझाव दिने मुख्य कार्यहरू गर्दछ (दफा ३, उपदफा १, पेज २१; दफा ५, पेज २२-२५)। प्राधिकरणको सञ्चालक समितिमा संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्री अध्यक्ष रहनेछन् भने मन्त्रालयका सचिव, अर्थ मन्त्रालयका सहसचिव, कानून मन्त्रालयका सहसचिव, मान्यता प्राप्त विश्वविद्यालयबाट स्नातकोत्तर उत्तीर्ण गरी नागरिक उड्डयन क्षेत्रको अनुभव भएका विशेषज्ञहरूमध्ये नेपाल सरकारले मनोनयन गरेका कम्तीमा एक जना महिला सहित दुई जना विज्ञ सदस्य (चार वर्षको पदावधि रहने र एक पटक पुनः मनोनयन हुन सक्ने) र महानिर्देशक सदस्य रहनेछन् (दफा ६, उपदफा १ र २, पेज २५-२६)। प्राधिकरणको कार्यकारी प्रमुखको रूपमा काम गर्न नेपाल सरकारले सिफारिस समितिको सिफारिसमा नेपाल सरकारका राजपत्राङ्कित प्रथम श्रेणी वा प्राधिकरणको बाह्रौं तहका कर्मचारीमध्येबाट चार वर्षको पदावधि (एक अतिरिक्त कार्यकालका लागि पुनः नियुक्त हुन सक्ने) रहने गरी महानिर्देशक नियुक्त गर्नेछ (दफा ३८, उपदफा १ र ५, पेज ३६)। प्राधिकरणको एउटा छुट्टै कोष रहनेछ, जसमा नेपाल सरकार, प्रदेश सरकार तथा स्थानीय तहबाट प्राप्त रकम, सेवा शुल्क, सम्पत्ति प्रयोग बापतको रकम, स्वदेशी वा विदेशी ऋण वा अनुदान (विदेशी ऋण/अनुदानका लागि अर्थ मन्त्रालयको पूर्व स्वीकृति आवश्यक), लगानीको आय, जरिबाना, यात्रु सेवा शुल्कको निर्धारित अनुपात र अन्य रकम जम्मा हुनेछ र सो रकम नेपाल राष्ट्र बैङ्कबाट वर्ग 'क' को इजाजतप्राप्त वाणिज्य बैङ्कमा खाता खोली राखिनेछ (दफा ४५, उपदफा १, २, ३ र ५, पेज ४२)।
प्रचलित कानून बमोजिम बिमा नगरी वायुयान उडान गरेमा वा उडान योग्यताको प्रमाणपत्र नलिई वायुयान उडान वा सञ्चालन गरेमा दस लाख देखि पच्चीस लाख रुपैयाँसम्म जरिबाना हुनेछ (दफा ४८, उपदफा १, खण्ड क, पेज ४४)। दर्ता नभएको वायुयान नेपालमा उडान वा सञ्चालन गरेमा, स्वीकृत राष्ट्रियता तथा दर्ता सङ्केत भन्दा फरक सङ्केत प्रयोग गरी वायुयान उडान वा सञ्चालन गरेमा, उडान योग्यताको प्रमाणपत्र वा उडान अनुमतिपत्रको सर्त विपरीत वायुयान उडान गरेमा, इजाजतपत्र प्राप्त नगरी कुनै काम गरेमा, प्राधिकरणले तोकेको सर्त विपरीत एयर नेभिगेशन सेवासँग सम्बन्धित काम गरेमा, प्रमाणपत्र बिना एयर नेभिगेशन सेवामा संलग्न भएमा, प्राधिकरणको स्वीकृति नलिई वा सुरक्षा मापदण्ड पालना नगरी खतराजन्य वस्तु ओसारपसार गरेमा, निर्धारित मर्मत सम्भार नगरी वायुयान सञ्चालन गरेमा, एयर नेभिगेशन सेवामा बाधा अवरोध हुने गरी उपकरण सञ्चालन गरेमा वा स्वीकृत दरभन्दा बढी हवाई भाडा लिई उडान सञ्चालन गरेमा पाँच लाख देखि पन्ध्र लाख रुपैयाँसम्म जरिबाना हुनेछ (दफा ४८, उपदफा १, खण्ड ख, पेज ४४)। अटेरी यात्रुले वायुयान, यात्रु वा चालक दलका सदस्यलाई अवरोध वा खतरा पुऱ्याउने कार्य गरेमा, तोकिएका कागजात नराखी वायुयान उडान गरेमा, कार्य समयको सीमा उल्लङ्घन गरी वायुयान सञ्चालन गरेमा, तोकिएको सुरक्षात्मक व्यवस्थापन प्रणाली अवलम्बन नगरेमा, माग गरिएको सूचना उपलब्ध नगराएमा, उड्डयन घटना वा दुर्घटनाको सुपरीवेक्षणमा बाधा पुऱ्याएमा वा अनुचित प्रभाव पारेमा, अनुमति नलिई उडान तथा अवतरण गरेमा, महानिर्देशक वा निरीक्षकलाई कार्य सम्पादनमा अवरोध गरेमा, नियम, विनियम, निर्देशिका, कार्यविधि वा मापदण्ड पालना नगरेमा वा महानिर्देशकले दिएको आदेश वा निर्देशन पालना नगरेमा एक लाख देखि पाँच लाख रुपैयाँसम्म जरिबाना हुनेछ (दफा ४८, उपदफा १, खण्ड ग, पेज ४४)। एकपटक सजाय पाइसकेको व्यक्तिले पुनः सोही कसुर गरेमा दोब्बर सजाय हुनेछ (दफा ४८, उपदफा २, पेज ४४)। जरिबाना गर्ने अधिकार महानिर्देशकलाई दिइएको छ (दफा ४८, उपदफा १, पेज ४४)। महानिर्देशकले गरेको सजाय उपर चित्त नबुझ्ने व्यक्ति वा संस्थाले सजायको सूचना पाएको पैँतीस दिनभित्र सम्बन्धित उच्च अदालतमा पुनरावेदन गर्न सक्नेछ (दफा ४८, उपदफा ३, पेज ४४)।
साविकको नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरण ऐन, २०५३ खारेज गरिएको छ (दफा ६३, उपदफा १, पेज ४८)। खारेज भएको ऐन बमोजिम नियमनसँग सम्बन्धित विषयमा भए/गरेका सम्पूर्ण कामकारबाही र निर्णयहरू यसै ऐन बमोजिम भएको मानिनेछ (दफा ६३, उपदफा २, पेज ४८)। साविकको नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरणका स्थायी कर्मचारीहरू नेपाल सरकारले नेपाल राजपत्रमा तोकेको मितिले साठी दिनभित्र निवेदन दिई स्वीकृत दरबन्दीमा समायोजित हुन सक्नेछन्, जसका लागि अघिल्लो सेवा अवधि गणना हुनेछ र खाइपाइ आएको पारिश्रमिक तथा सुविधा घट्ने छैन (दफा ४३, उपदफा १, २, ३ र ४, पेज ४०)। साविकको नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरणको स्वामित्वमा रहेका घर, जग्गा र सम्पत्तिमध्ये नयाँ प्राधिकरणका लागि आवश्यक पर्ने भनी नेपाल सरकारले तोकिदिएका चल तथा अचल सम्पत्ति यस प्राधिकरणमा सर्नेछन् (दफा ५९, पेज ४६)।
